به گزارش خبرنگار خانه ملت، آیین رونمایی و معرفی کتاب «بررسی فقهی بازنمایی معصومان(ع) در بازی‌های رایانه‌ای و متاورس» با حضور آیت‌الله ابوالقاسم علیدوست، عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، حجت‌الاسلام والمسلمین علی نهاوندی، رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس، و جمعی از اساتید، طلاب و پژوهشگران در پژوهشگاه فضای مجازی برگزار شد. در این نشست، سخنرانان با تأکید بر ضرورت توسعه «فقه فناوری» و پاسخگویی به مسائل نوپدید، ابعاد فقهی بازنمایی شخصیت‌های مقدس در بازی‌های رایانه‌ای و متاورس، الزامات حکمرانی در فضای مجازی و چالش‌های این حوزه را مورد بررسی قرار دادند.

آیت‌الله ابوالقاسم علیدوست عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، در این مراسم با بیان اینکه موضوع اصل و ریشه فقهی بازنمایی چهره معصومان(ع) در بازی‌های رایانه‌ای و متاورس، جدید نیست، بلکه قرن‌ها موضوع فقهی برخی فقها بوده است، گفت: برخی موضوعات مانند تعزیه‌خوانی، شبیه‌خوانی، تئاتر و بازنمایی چهره معصومان و یا امام‌زاده‌های بزرگی مانند حضرت عباس(ع)، از دیرباز مورد توجه فقها بوده است و موضوع جدیدی نیست؛ اما دو جهت «شکل کار» و «توجه به اقتضائات زمان و مکان»، بحث را جدید خواهد کرد.

استاد برجسته حوزه علمیه قم ادامه داد: در زمان فقهای بزرگی مانند حضرات آیات مرحوم نائینی، کاشف‌الغطا، حائری، بروجردی و حضرت امام راحل(ره)، بحث رایانه و متاورس وجود نداشت؛ اما اکنون موضوع در این قالب خاص مطرح است و فقیه باید بررسی کند که این «شکل کار» نکته‌ای را می‌طلبد یا نه. از سوی دیگر، ما نمی‌توانیم اقتضائات زمان و مکان، منطقه، مردم و فرهنگ‌ها را نادیده بگیریم؛ در غیر این صورت، نمی‌توانیم یک حکم جهانی و جاودان برای همه جهان بدهیم. بنابراین، کارشناسان باید به صورت کارشناسی‌شده نظر دهند. به فرض مثال، بازنمایی چهره حضرت یعقوب پیامبر(ع) در سریال حضرت یوسف(ع) ممکن است در ایران و سایر کشورها متفاوت باشد. این اقتضائات، بحث را به‌روز می‌کند؛ با وجود کهن بودن اصل مسئله از گذشته تاکنون، تفاوت فضا و اقتضائات بسیار مهم است.

عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم ادامه داد:باید توجه داشته باشیم که برخی موضوعات «در حال شدن» هستند؛ یعنی با یک پدیده ثابت مواجه نیستیم. برای مثال، شرکت‌های هرمی از موضوعاتی است که فقیه نمی‌تواند نسبت به آن، مانند بیع، تجارت و مضاربه، به عنوان یک پدیده ثابت حکم کند؛ چراکه دائماً در حال تحول و بازسازی خود هستند.اگر موضوعی در حال «شدن» است، باید با توجه به «شدنِ آن موضوع» حکم صادر شود. درباره موضوعی که هنوز در میان متخصصان محل بحث است، نمی‌توان حکم نهایی صادر کرد و این آفت است. نوگرایی و نو بودن نباید با «مد» بودن اشتباه گرفته شود.

آیت‌الله علیدوست با اشاره به اینکه گاهی برای رسیدن به یک حکم فقهی، نیازمند کار میدانی هستیم، نه صرفاً کار تئوریک و نظری، گفت: اگر بخواهیم حضرات معصومین(ع) را در فضای طبیعی بیاوریم، برخی می‌گویند هتک است و برخی آن را به عرف موکول می‌کنند. متأسفانه در این زمینه کسی نمی‌گوید به کار میدانی نیاز است. در این زمینه، سخن گفتن با حدس و گمان درست نیست. برای هر کاری باید از ابزار همان کار استفاده کرد. با احتیاط هم نمی‌توان یک حلال را حرام یا یک حرام را حلال کرد.

وی در بخش دیگری از سخنان خود گفت: در ارتباط با اصول فقه، نگاه فقیه بسیار مهم است. میان نگاهی که جهانی است و اسلام را به جهانیان معرفی می‌کند، با اینکه کسی صرفاً برداشت خود را مطرح کند، تفاوت وجود دارد. گاهی ادله همان است، اما کسی که ادله را در یک نظام حلقوی و هرمی بررسی می‌کند، با کسی که فقط بر یک روایت تکیه دارد، متفاوت است. ما نمی‌توانیم ادله را کم یا زیاد کنیم، اما روش‌ها متفاوت است.

آیت‌الله علیدوست با اشاره به کتاب «بررسی فقهی بازنمایی معصومین در بازی‌های رایانه‌ای و متاورس» گفت: این کار ضروری، اما خطرناک است؛ ضرورت از آن جهت که اگر کاری انجام ندهیم، عقب می‌افتیم و خطرناک از آن جهت که بایسته‌های این کار را رعایت نکنیم.

وی با اشاره به اینکه حجت‌الاسلام نهاوندی، نویسنده کتاب، از فضلای توانمند حوزه و از «شده‌های» عصر حاضر است، گفت: حوزه علمیه باید قدر داشته‌های خود را بیشتر بداند و امید است این نشست‌ها باعث شود این شخصیت‌های توانمند بیش از پیش شناخته شوند.

وی در پایان، برخی آسیب‌ها و بایسته‌های گفتمان و گفت‌وگو درباره این موضوعات را نیز مورد توجه قرار داد.

هتک و وهن در بازنمایی چهره و شخصیت معصومان(ع) در گیم و فضای متاورس

حجت‌الاسلام والمسلمین علی نهاوندی، مؤلف کتاب، نیز با اشاره به هتک و وهن در بازنمایی چهره و شخصیت معصومان(ع) در گیم و فضای متاورس، گفت: بر اساس قواعدی همچون حرمت هتک مقدسات، لزوم تعظیم شعائر الهی، حرمت وهن دین، حفظ حرمت اولیای الهی، جلوگیری از تحریف شخصیت معصومان و حفظ نظام اعتقادی جامعه اسلامی، می‌توان استدلال کرد که بازنمایی چهره و شخصیت معصومان در بسیاری از بازی‌های رایانه‌ای و محیط‌های متاورسی، بیش از رسانه‌های سنتی، مستعد تحقق عنوان فقهی «هتک و وهن» است و این ویژگی، یکی از مهم‌ترین مستندات فقهی برای احتیاط یا منع چنین بازنمایی‌هایی به شمار می‌آید. در یک پژوهش فقه فناوری، این تحلیل را می‌توان با قواعد حرمت اعانت بر اثم، قاعده تعظیم شعائر، قاعده حفظ حرمت مؤمن (به طریق اولی درباره معصوم)، قاعده نفی سبیل فرهنگی، حفظ نظام اعتقادی و مصالح عمومی جامعه اسلامی نیز تکمیل و مستدل ساخت تا مبنایی منسجم برای «فقه متاورس» و «فقه بازی‌های رایانه‌ای»  در حوزه فقه فناوری فراهم شود.

نهاوندی ادامه داد: یکی از مهم‌ترین مستندات فقهی در مخالفت گروهی از فقهای امامیه با نمایش چهره معصومان(ع)، قاعده حرمت هتک و وهن مقدسات است. هرچند میان فقها درباره اصل جواز یا عدم جواز نمایش چهره معصومان اختلاف نظر وجود دارد، اما تقریباً همه آنان بر این نکته اتفاق دارند که هرگونه بازنمایی که موجب هتک حرمت، تنقیص شأن، عرفی شدن مقام قدسی یا وهن شخصیت معصوم گردد، از نظر شرعی جایز نیست.
وی ادامه داد: این مبنا در فضای رسانه‌های سنتی مطرح بوده است؛ اما با ظهور فناوری‌های نوین، همچون بازی‌های رایانه‌ای (Game) و جهان‌های مجازی (Metaverse)، ابعاد جدید و پیچیده‌تری یافته است؛ به گونه‌ای که می‌توان گفت زمینه‌های تحقق هتک و وهن در این فضاها به مراتب گسترده‌تر و محسوس‌تر از سینما، نقاشی یا انیمیشن است.نخستین دلیل این مسئله، ماهیت تعاملی بازی‌های رایانه‌ای و متاورس است. در فیلم، مخاطب صرفاً بیننده است؛ اما در بازی، کاربر با شخصیت تعامل می‌کند، به او فرمان می‌دهد، او را کنترل می‌کند، شکست می‌دهد، پیروز می‌کند، مسیر حرکت او را تعیین می‌کند و حتی ممکن است موجب کشته شدن یا تحقیر او شود.
رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس  ادامه داد: اگر شخصیتی که بازنمایی شده، معصوم(ع) باشد، این سطح از سلطه کاربر بر شخصیت قدسی، با جایگاه اعتقادی امام یا پیامبر که واجب‌الاطاعه و دارای ولایت الهی است، ناسازگار خواهد بود. در چنین شرایطی، رابطه عبد و ولی الهی به رابطه «بازیکن و آواتار» تبدیل می‌شود که عرف متدین، آن را نوعی تنزل شأن و وهن مقام معصوم تلقی می‌کند. از سوی دیگر، فناوری متاورس صرفاً تصویر ارائه نمی‌دهد، بلکه شخصیت دیجیتال تولید می‌کند؛ شخصیتی که می‌تواند سخن بگوید، حرکت کند، واکنش نشان دهد، احساسات مصنوعی بروز دهد و حتی تصمیم‌گیری نماید. این ویژگی سبب می‌شود که شخصیت معصوم از یک حقیقت مقدس به یک «کاراکتر دیجیتال» تبدیل شود؛ کاراکتری که کاربران قادرند ظاهر، لباس، صدا، رفتار و حتی ویژگی‌های شخصیتی او را تغییر دهند. چنین قابلیتی، به طور طبیعی، زمینه هتک و بی‌حرمتی را افزایش می‌دهد؛ زیرا شخصیت قدسی معصوم در معرض سلیقه، شوخی، سرگرمی و تغییرات دلخواه کاربران قرار می‌گیرد.

رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس گفت: از منظر فقهی، معیار هتک، برداشت عرف عقلایی متدین است. هرگاه عرف دیندار عملی را بی‌احترامی نسبت به شعائر و مقدسات بداند، عنوان هتک بر آن صادق خواهد بود؛ هرچند قصد اهانت نیز وجود نداشته باشد. در فضای متاورس، قرار گرفتن معصوم در کنار شخصیت‌های خیالی، اسطوره‌ای یا حتی شخصیت‌های منفی، شرکت در رقابت‌های سرگرم‌کننده، انجام مأموریت‌های بازی، دریافت امتیاز، شکست خوردن یا حذف شدن از بازی، همگی از اموری هستند که عرف متشرعه می‌تواند آن‌ها را ناسازگار با قداست مقام معصوم تلقی کند. ویژگی دیگر متاورس، امکان تولید محتوای کاربرمحور است. برخلاف فیلم که متن و تصویر آن از پیش کنترل شده است، در متاورس، کاربران می‌توانند شخصیت‌ها را تغییر دهند، برای آن‌ها لباس‌های مختلف طراحی کنند، گفت‌وگوهای جدید بسازند یا حتی صحنه‌های طنز، تمسخر یا خشونت‌آمیز ایجاد کنند. در نتیجه، حتی اگر طراح اولیه قصد احترام کامل به معصوم را داشته باشد.

وی ادامه داد: ساختار فنی متاورس، امکان هتک‌های بعدی را به کاربران واگذار می‌کند. این ظرفیت ذاتی، احتمال وقوع مفسده را به شدت افزایش می‌دهد و از منظر قواعد فقهی، مانند سد ذرایع یا دفع مفسده محتمله مهم، قابل توجه است.مسئله دیگر، عرفی‌سازی شخصیت قدسی است. یکی از فلسفه‌های منع نمایش مستقیم چهره معصومان نزد برخی فقها، جلوگیری از شکسته شدن هیبت معنوی آنان است. هنگامی که میلیون‌ها کاربر ساعت‌ها با نسخه دیجیتالی یک معصوم در فضای بازی تعامل می‌کنند، شخصیت قدسی به تدریج از جایگاه اسوه الهی به یک شخصیت سرگرمی تنزل پیدا می‌کند. این فرایند، هرچند تدریجی و غیرمستقیم است، اما در علوم ارتباطات از آن با عنوان «عادی‌سازی رسانه‌ای» یاد می‌شود؛ پدیده‌ای که می‌تواند مرجعیت معنوی شخصیت‌های مقدس را در ذهن مخاطبان، به‌ویژه کودکان و نوجوانان، تضعیف کند.

نهاوندی در ادامه تصریح کرد: از منظر روان‌شناسی شناختی نیز، بازی‌های رایانه‌ای مبتنی بر همانندسازی هستند. بازیکن معمولاً خود را در جایگاه شخصیت بازی قرار می‌دهد و از منظر او جهان را تجربه می‌کند. اگر این شخصیت، معصوم باشد، ممکن است کاربر اعمال و تصمیم‌هایی را به آن شخصیت نسبت دهد که هیچ مبنای تاریخی یا دینی ندارد. در نتیجه، مرز میان واقعیت تاریخی و طراحی تخیلی بازی از بین می‌رود و تصویری غیرواقعی از شخصیت معصوم در ذهن مخاطب شکل می‌گیرد. این امر، افزون بر آسیب معرفتی، می‌تواند به تحریف شخصیت معصوم نیز منجر شود.

وی ادامه داد: همچنین در بسیاری از بازی‌های رایانه‌ای، شخصیت‌ها دارای ویژگی‌هایی مانند ارتقای سطح، افزایش قدرت، کسب امتیاز، خرید تجهیزات، شکست، مرگ و تولد مجدد هستند. انتساب چنین ویژگی‌هایی به شخصیت‌های معصوم، حتی اگر صرفاً در قالب مکانیک بازی باشد، با مقام عصمت و شأن الهی آنان سازگار نیست و ممکن است از منظر عرف متشرعه، نوعی تنقیص و وهن تلقی شود. باید توجه داشت که موضوع صرفاً نمایش چهره نیست، بلکه بازنمایی هویت و شخصیت معصوم است. در متاورس، مخاطب تنها چهره را مشاهده نمی‌کند، بلکه با شخصیت زندگی می‌کند، او را هدایت می‌کند، درباره او تصمیم می‌گیرد و حتی بر رفتار او تسلط پیدا می‌کند. از این رو، اگر فقها در رسانه‌های سنتی به دلیل احتمال هتک و وهن نسبت به نمایش چهره احتیاط کرده‌اند، این احتمال در فضای متاورس و گیم نه‌تنها باقی است، بلکه به دلیل ماهیت تعاملی، قابلیت تغییرپذیری، تولید محتوای کاربرمحور، امکان تمسخر، تحریف، عادی‌سازی و کنترل شخصیت، شدت و گستره بسیار بیشتری یافته است.

حجت‌الاسلام والمسلمین غلامی، رئیس پژوهشگاه فضای مجازی، با اشاره به اینکه از نظر ساختاری و ارتباط حکمرانی فضای مجازی با لایه‌های پژوهش، وضعیت مطلوبی نداریم، گفت: ارتباط حکمرانی فضای مجازی با لایه‌های پژوهش دچار چالش است و پژوهش‌های مرتبط با حوزه‌های خاص، مانند متاورس، در حوزه و دانشگاه زیاد نیست.هیچ راهی نداریم مگر اینکه در عرصه‌های جدید تولید محتوا کنیم. امروز بیش از ۳ میلیون کاربر، روزانه بیش از ۳ ساعت بازی می‌کنند و نیازمند تولید محتوای جدی در این عرصه هستیم.

در پایان مراسم، از کتاب «بررسی فقهی بازنمایی معصومین در بازی‌های رایانه‌ای و متاورس» رونمایی شد./

پایان پیام